طرح جدید نصب نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی در ایران

وزیر نیرو از آغاز فراخوان ملی نصب نیروگاه‌های خورشیدی ۵ کیلوواتی در پشت‌بام منازل خبر داده است. عباس علی‌آبادی گفته است اکنون سه نسخه متفاوت از این سامانه‌ها آماده ارائه است و هدف دولت این است که «با جلب مشارکت مردم، گام بلندی در مسیر خودتأمینی انرژی در بخش خانگی برداریم». به این ترتیب قرار است در طرح جدید هر خانواده ایرانی با نصب پنل خورشیدی خانگی بتواند بخشی از برق مصرفی خانه را خود تأمین کند و مازاد آن را به دولت بفروشد. وزیر نیرو تاکید کرده اجرای این برنامه ضمن افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر و کاهش فشار بر شبکه سراسری، «تحول مهمی در مسیر پایداری انرژی کشور» به شمار می‌رود. علی‌آبادی همچنین از رونمایی سه بسته فنی جدید برای نصب نیروگاه خانگی تا هفته آینده خبر داده است.

اهداف و مزایای طرح

هدف اصلی این طرح، فزایش تولید پراکنده و خودکفایی خانوارها در تأمین برق خانگی است. با نصب نیروگاه خورشیدی پشت‌بامی، هر خانه می‌تواند مصرف برق خود را مستقل از شبکه مرکزی تأمین کند و همزمان از درآمد فروش مازاد برق بهره‌مند شود. به گفته وزیر نیرو، این روش به خانوارها «اطمینان می‌دهد که نیاز خود را تأمین کنند» و در عین حال هزینه قبض برق را کاهش می‌دهد. همچنین وجود این سامانه‌ها در پشت‌بام‌ها به کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی و آلایندگی هوا کمک می‌کند.

علاوه بر این، در طرح جدید سازوکار فروش تضمینی برق هم پیش‌بینی شده است. مجری توسعه نیروگاه‌های خورشیدی توانیر اعلام کرده که متقاضیان پس از نصب سامانه، یک قرارداد خرید تضمینی ۲۰ ساله با ساتبا (سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر) امضا می‌کنند. برق تولیدی از طریق انشعاب و کنتور اختصاصی به شبکه تحویل می‌شود و طبق تعرفه‌ اعلام‌شده خریداری می‌گردد. برای مثال، یک سیستم ۵ کیلوواتی حدود ۷۲۰ کیلووات‌ساعت برق در ماه تولید می‌کند که با نرخ تقریبی ۲۵۰۰ تومان به ازای هر کیلووات‌ساعت، حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان درآمد ماهانه ایجاد می‌کند. در دهه‌های اخیر دولت هر سال نرخ خرید تضمینی را افزایش داده است، بنابراین پس از مدتی سوددهی این سرمایه‌گذاری بیشتر هم خواهد شد.

نحوه اجرا نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی  و ظرفیت‌های آن

اجرای طرح شامل چند گام ساده برای شهروندان است. بر اساس اعلام شرکت توانیر، متقاضی نصب نیروگاه خانگی ابتدا به شرکت توزیع نیروی برق محل خود مراجعه می‌کند. کارشناسان شرکت وضعیت سقف ساختمان را بازدید و استحکام سازه را بررسی می‌کنند؛ سپس مجری توانیر قرارداد ۲۰ ساله خرید تضمینی برق را همان روز امضا می‌کند. مالک بعد از آن از لیست پیمانکاران مورد تایید، یک مجری برای نصب سامانه انتخاب می‌کند و ظرف حدود ۷ روز نیروگاه خورشیدی روی سقف نصب می‌شود.

ظرفیت نصب پنل به مساحت پشت‌بام بستگی دارد. به گفته مجری توانیر، هر ۱۲ متر مربع پنل خورشیدی حدود یک کیلووات توان تولید می‌کند، بنابراین یک سقف ۱۰۰ متری تا حدود ۸ کیلووات امکان نصب دارد. حتی در ساختمان‌های چندطبقه مسکونی هم می‌توان سامانه بامی نصب کرد و برق مازاد را به شبکه فروخت. برق تولیدی کاملاً مطابق قرارداد ۲۰ ساله به دولت فروخته می‌شود و هر سال با توجه به تغییر تعرفه‌ها به حساب مالک واریز می‌گردد.

مشوق‌ها و حمایت‌ها

برای ترغیب مردم به نصب پنل خورشیدی، دولت و سایر نهادها چندین مشوق مالی و حقوقی در نظر گرفته‌اند. نخست اینکه تسهیلات بانکی ویژه‌ای پرداخت می‌شود. به عنوان مثال، دولت برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی حمایتی ۵ کیلوواتی وام ۱۴۰ میلیون تومانی با سود ۴ درصد اختصاص داده است. این وام کم‌بهره کمک می‌کند هزینه اولیه نصب پنل که معمولاً ۱۲۵ تا ۱۵۰ میلیون تومان برای یک سامانه ۵ کیلوواتی است، کاهش یابد و دوره بازگشت سرمایه (ROI) نیز کوتاه شود.

دیگر مشوق مهم، تغییر مقررات ساخت‌وساز است. وزیر نیرو یادآور شد شهرداری‌ها و وزارت راه و شهرسازی می‌توانند برای ساختمانی که از برق خورشیدی استفاده می‌کند، مشوق‌هایی مانند تخفیف در هزینه‌های ساخت و ساز یا افزایش درصد مجاز ساخت (تراکم ساختمانی) در نظر بگیرند. سازمان نظام مهندسی نیز در بخشنامه اخیر به تدوین ضوابط نصب سامانه‌های تجدیدپذیر در ساخت‌وساز پرداخته است. علاوه بر این، طبق تفاهم با شورای انرژی ملی، همه دستگاه‌های دولتی موظف شده‌اند درصدی از مصرف برق خود را از طریق انرژی‌های تجدیدپذیر تأمین کنند.

نرخ خرید تضمینی برق نیز خود یک مشوق قوی محسوب می‌شود. برای خانوارها و مراکز حمایتی، نرخ تضمینی برق خورشیدی در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ تومان به ازای هر کیلووات‌ساعت بود و هر سال افزایش می‌یابد. مجموع این حمایت‌ها باعث می‌شود سرمایه‌گذاری روی یک پنل خورشیدی خانگی در بلندمدت بسیار سودآور باشد.

چالش‌ها و ملاحظات نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی

با وجود مزایا، اجرای گسترده این طرح با چالش‌هایی نیز همراه است. یکی از چالش‌ها هزینه اولیه است. اگرچه تسهیلات وجود دارد، اما همچنان تامین حدود ۱۲۵ میلیون تومان برای یک سامانه ۵ کیلوواتی برای همه امکان‌پذیر نیست. از سوی دیگر، هر سقف ساختمانی شرایط خاص خود را دارد؛ به عنوان مثال، برای نصب پنل نیاز به استحکام کافی سازه و امکان گرفتن تأییدیه مهندسی است. در برخی مناطق امکان سرقت پنل‌های خورشیدی هم وجود دارد که باید با امنیت بیشتر مقابله کرد.

چالش دیگر، مشکلات فنی مربوط به شبکه برق است. سامانه‌های خورشیدی معمولاً هنگام قطعی برق شبکه خاموش می‌شوند تا از بازخورد به شبکه جلوگیری کنند. اما شرکت توانیر اعلام کرده است که با استفاده از اینورترهای هیبریدی جدید، حتی در زمان قطعی عمومی برق می‌توان بخشی از برق اضطراری ساختمان (مثلاً روشنایی یا درب پارکینگ) را از پنل‌های خورشیدی تأمین کرد. لذا از نظر پدافندی نیز این سامانه‌ها عملکرد مثبتی دارند.

در حوزه مقررات نیز هنوز راهی در پیش است. نمایندگان مجلس و شوراهای شهری در حال بررسی قوانین جدیدی هستند که نصب پنل خورشیدی در ساختمان‌های بلندمرتبه یا جدید را الزامی کند. تا تصویب نهایی این قوانین، برخی ساختمان‌ها ممکن است مجاب به نصب نشوند.

اظهارات مسئولان

مسئولان صنعت برق و انرژی تجدیدپذیر در این زمینه اظهارات امیدوارکننده‌ای داشته‌اند. وزیر نیرو بارها بر اهمیت مشارکت مردم در تولید برق خورشیدی خانگی تأکید کرده و گفته نصب پنل روی پشت‌بام، راهکاری کارآمد برای کاهش ناترازی شبکه و ارتقای پایداری انرژی است. همچنین جعفر محمدنژاد سیگارودی، سخنگوی ساتبا، پیش‌بینی کرده روند توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی همچنان با شتاب ادامه خواهد داشت. این اظهارات نشان می‌دهد مسئولان چشم‌انداز روشنی برای گسترش این طرح ملی ترسیم کرده‌اند.

مراحل اقدام برای مردم

مخاطبان طرح یعنی خانوارها و مالکان ساختمان‌ها می‌توانند به سادگی اقدام کنند. ابتدا به شرکت توزیع نیروی برق منطقه خود مراجعه کنید؛ کارشناسان ضمن بازدید از محل نصب، پایداری سقف را ارزیابی می‌کنند. پس از تأیید، قرارداد ۲۰ ساله خرید تضمینی برق امضا شده و شما یک انشعاب و کنتور اختصاصی برای سامانه خود دریافت می‌کنید. سپس می‌توانید از میان پیمانکاران مورد تأیید توزیع برق، یک تیم مجاز برای نصب پنل انتخاب کنید. پس از نصب و اتصال به شبکه، میزان برق تولیدی هر ماه توسط ساتبا محاسبه و دستمزد آن به حساب شما واریز می‌شود.

در قدم بعدی، برای دریافت وام و تسهیلات بانکی لازم است مدارک هویتی و شناسایی مالکیت ملک به بانک‌ها یا صندوق‌های قرض‌الحسنه ارائه شود. همچنین متقاضیان می‌توانند اطلاعات و ثبت‌نام طرح را از طریق سامانه ساتبا به آدرس mersan.sabta.gov.ir پیگیری کنند. به این ترتیب، برق تولیدی شما تا ۲۰ سال تضمینی خریده می‌شود و در طول زمان با افزایش تعرفه، درآمد شما هم رشد خواهد کرد.

نتیجه‌گیری

در مجموع، طرح ملی نصب سامانه‌های خورشیدی پشت‌بامی فرصتی است برای خودکفایی انرژی خانگی، کم کردن فشار شبکه برق و بهره‌مندی از انرژی پاک. با حمایت دولت (وام ارزان و نرخ خرید تضمینی) و مشارکت مردم، می‌توان در آینده نزدیک بخش قابل توجهی از مصرف برق خانگی را از طریق پنل خورشیدی تأمین کرد. در نتیجه هرکس می‌تواند با نصب پنل خورشیدی خانگی در پشت‌بام خانه خود، هم سهم خود را در تولید انرژی تجدیدپذیر افزایش دهد و هم از درآمد فروش برق بهره‌مند شود.